– element europejskiego dziedzictwa kultury, t. 2 pod red. P.P. Zagożdżona i M. Madziarza, Wrocław 2009 górnictwo, Kurator Państwowych Pól Górniczych, mapy, plany, katalog Roland BANDUCH∗, Piotr GREINER∗ MATERIAŁY KARTOGRAFICZNE ZGROMADZONE PRZEZ KURATORA PAŃSTWOWYCH PÓL GÓRNICZYCH W LATACH 1945–1953 W artykule omówiono działalność urzędu Kuratora Państwowych Pól Górniczych w zakresie gromadzenia dokumentacji dotyczącej pól górniczych wszelkich kopalin położonych na obszarze państwa polskiego w celu ich upaństwowienia i przekazania w zarząd podmiotom państwowym, scharakteryzowano skomple towane materiały, zwłaszcza kartograficzne oraz przedstawiono informacje o niepublikowanym katalogu map zgromadzonych przez Kuratora, opracowanym w Archiwum Państwowym w Katowicach. 1. Kurator Państwowych Pól Górniczych w Katowicach – organizacja, krótki rys historyczny Urząd Kuratora Państwowych Pól Górniczych (dalej: KPPG) został reaktywowany dnia 14 maja 1945 roku przez Ministra Przemysłu, w myśl artykułu 2. „Prawa Górni czego" z dnia 29 listopada 1930 roku [1], w brzmieniu dekretu Prezydenta Rzeczypo spolitej Polskiej z dnia 22 października 1938 roku [2]. Głównym zadaniem KPPG było reprezentowanie interesów państwa w sprawach dotyczących własności górniczej. Kurator występował wobec władz w imieniu pań stwa, jako zgłaszający odkrycia górnicze oraz jako właściciel pól górniczych. W związku z ustawą z dnia 3 stycznia 1946 roku, o przejęciu na własność państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej, koniecznym stało się zgromadzenie do kumentacji potrzebnej do upaństwowienia prywatnych pól górniczych (map przeglą dowych, dokumentów nadawczych, spraw hipotecznych, planów sytuacyjnych pól górniczych). Cele działalności KPPG zdeterminowały jego strukturę organizacyjną. Biuro Kuratora składało się z Wydziału Techniczno-Administracyjnego, który z kolei dzielił się na referat techniczny i referat administracyjny oraz kancelarii ogólnej [1]. ∗Archiwum Państwowe w Katowicach. 6 Materiały kartograficzne zgromadzone przez kuratora państwowych pól górniczych... Prowadzeniem ewidencji pól górniczych zajmował się referat techniczny. W drugim półroczu 1947 roku podzielono ewidencję na dwie części: 1) państwowe pola górnicze, 2) prywatne pola górnicze. W każdej części dokonano podziału na poszczególne kopaliny. W latach 1939–1945 wszystkie materiały dotyczące pól górniczych zostały rozpro szone, wobec czego KPPG zaczął gromadzić je za pośrednictwem zjednoczeń przemy słowych, wyższych i okręgowych urzędów górniczych oraz wydziałów hipotecznych sądów. Odzyskiwanie planów wywiezionych przez hitlerowskie władze okupacyjne prowadzono za pośrednictwem Biura Rewindykacyjnego przy Centralnym Urzędzie Planowania [1]. Ewidencję prywatnych pól górniczych zamierzano, po ich upaństwo wieniu, włączyć do jednolitej ewidencji państwowych pól górniczych. Do końca 1948 roku zrekonstruowano dokumentację 719 państwowych oraz 4111 prywatnych pól górniczych [1]. Państwowe pola górnicze przydzielono przedsiębior stwom państwowym w zarząd i eksploatację. Ponadto, do końca 1948 roku, za pośred nictwem Państwowego Instytutu Geologicznego oraz kilku przedsiębiorstw zgłoszono wnioski i prośby o nadanie własności górniczej na rzecz państwa na 261 projektowa nych państwowych polach górniczych. W tym samym roku KPPG prowadził jeszcze prace nad sporządzeniem przeglądowej mapy wszystkich pól górniczych. Nie można stwierdzić jak prace te przebiegały do końca 1953 roku, gdyż w aktach KPPG nie za chowały się niezbędne informacje. Dekretem Rady Państwa z dnia 6 maja 1953 roku [5] zostało wprowadzone nowe prawo górnicze, które w sposób zasadniczy zmieniało prawo górnicze z lat 1930 i 1938. Państwo stało się wyłącznym właścicielem wszystkich kopalin, bez potrzeby nabywania w drodze szczególnych aktów (decyzji, itp.) uprawnień do eksploatacji [2]. Nowe prawo górnicze nie przewidywało już dalszego istnienia KPPG, dlatego też Mi nister Górnictwa, któremu w tym czasie podlegał KPPG, w dniu 8 września 1953 roku zarządził zaprzestanie jego dalszej działalności z dniem 30 listopada 1953 roku [1]. 2. Charakterystyka archiwalna zespołu Akta i związane z nimi materiały kartograficzne KPPG przejęło Archiwum Pań stwowe w Katowicach z Wyższego Urzędu Górniczego w Katowicach w 1960 roku. Zostały one opracowane i zinwentaryzowane przez dr Stanisławę Poprawską przy współudziale Czesławy Kaczorowskiej w latach 1968–1972. [1] Zespołowi nadano ostatnio obowiązującą nazwę: Kurator Państwowych Pól Górni czych przy Ministrze Górnictwa Katowice. Zakres chronologiczny obejmuje lata Materiały kartograficzne zgromadzone przez kuratora państwowych pól górniczych... 7 (1845) 1945–1953 (1954)*. Zespół składa się z 3226 jednostek archiwalnych (ok. 17,5 metrów bieżących). Całość materiału podzielono na 7 grup rzeczowych: 1. sprawy ogólno-organizacyjne, 2. sprawy rezerw górniczych i eksploatacji górniczej, 3. sprawy wszczętych nadań górniczych, 4. dzienniki robót wiertniczych i spisy profilów otworów wiertniczych dotyczących poszukiwań górniczych, 5. upaństwowienie pól górniczych na węgiel kamienny i inne minerały 6. zgłoszenia odkryć górniczych, 7. nadania pól górniczych na rudę żelaza, galman i piryt. Materiały potraktowano jako towarzyszące określonym problemom i ujęto w spis ciągły [1]. 3. Charakterystyka materiałów kartograficznych Znajdujące się w zespole KPPG mapy są zasadniczo jednorodne i przedstawiają plany pól górniczych. Związane są z wprowadzonym w ustawodawstwie górniczym, najpierw Prus, a później Austrii i Rosji, pojęciem regaliów górniczych i zasadą rozgra niczenia własności gruntowej i górniczej. Po raz pierwszy zasady te sformułowało w pełni na ziemiach polskich pruskie prawo górnicze dla Śląska i Hrabstwa Kłodzkiego z dnia 5 czerwca 1769 roku, które zezwalało na eksploatowanie prawie wszystkich mine rałów (prócz soli) tym osobom, które po znalezieniu minerału pierwsze dokonały zgło szenia i uzyskały nadanie od Wyższego Urzędu Górniczego. Właściciel gruntu miał jedynie prawo wykluczenia odkrywcy, jeżeli sam chciał wydobywać zastrzeżony mine rał [9]. Ostateczne i pełne, z wyjątkiem odszkodowań za szkody górnicze, rozgranicze nie praw własności gruntowej i górniczej w Prusach wprowadziła ujednolicona „Po wszechna Ustawa Górnicza" (Allgemeine Berggesetz) z dnia 24 czerwca 1865 roku [7]. Takie same lub podobne rozwiązania przyjęło ustawodawstwo austriackie we wprowadzonej w życie z dniem 1 listopada 1854 roku „Powszechnej Austriackiej Ustawie Górniczej" (Allgemeine Österreichisches Berggesetz) z dnia 23 maja 1854 roku [8] oraz wydane w 1870 roku, a uzupełnione dnia 10 maja 1873 roku postanowie nie o poszukiwaniach i nadaniach górniczych w guberniach Królestwa Polskiego, które zostały zastąpione przez „Ustawę o Przemyśle Górniczym w Guberniach Królestwa Polskiego" z dnia 28 kwietnia 1892 roku [10]. Wszystkie wymienione ustawy określały tryb i warunki konstruowania planów pól górniczych, chociaż różniły się w szczegółach, np. co do ilości dubletów. Zgromadzone w zespole KPPG najstarsze mapy pochodzą z lat: pruskie – 1823 r. (kopie z 1951 ro ku), austriackie – 1854 r. (kopie z 1951 roku) i rosyjskie – 1873 r. Omawiane zasady * W nawiasach podano daty materiałów archiwalnych powstałych w okresie wcześniejszym i późniejszym, niż funkcjonował urząd Kuratora. 8 Materiały kartograficzne zgromadzone przez kuratora państwowych pól górniczych... obowiązywały również w uchwalonym w dniu 29 listopada 1930 roku polskim „Prawie Górniczym", które zastąpiło na terenie Rzeczypospolitej Polskiej, obowiązujące do tej pory, prawodawstwo państw zaborczych. Nie licząc epizodu z hitlerowskim prawem górniczym dla Generalnego Gubernatorstwa, z dnia 30 marca 1944 roku, ustawa z 1930 roku obowiązywała w Polsce do 1953 roku, chociaż od 1946 roku została skorygowana w punktach dotyczących własności górniczej w związku z ogłoszoną nacjonalizacją podstawowych gałęzi gospodarki narodowej. Omawiane mapy zostały sprowadzone dla potrzeb Kuratora z różnych urzędów górniczych i hipotecznych. Mapy pochodzą głównie z archiwum kartograficznego (Plankammer) Wyższego Urzędu Górniczego we Wrocławiu (Oberbergamt zu Breslau – dalej: OBB) z lat 1823–1942, ze Starostwa Górniczego w Krakowie z lat 1854–1911, z okręgów górniczych Zachodniego Obszaru Górniczego w Dąbrowie Górniczej, Kiel cach i Sławkowie z lat 1924–1939, urzędów górniczych w Dąbrowie Górniczej i Czę stochowie z lat 1918–1922, Starostwa Górniczego w Krakowie z lat 1918–1924, Wyż szego Urzędu Górniczego w Krakowie z lat 1924–1939 i podległych mu urzędów okręgowych w Jaśle oraz z Okręgowego Urzędu Górniczego w Dąbrowie Górniczej, Wyższego Urzędu Górniczego w Warszawie i podległych mu urzędów okręgowych w Częstochowie, Radomiu i Dąbrowie Górniczej z lat 1922–1935. Poza tym zachowały się mapy wytworzone przez niemieckie władze okupacyjne z urzędu górniczego w Częstochowie i austriackie w Dąbrowie Górniczej z lat 1915 1918 oraz podczas okupacji hitlerowskiej z urzędu górniczego w Dąbrowie Górniczej, podległego w tym czasie OBB. Osobną grupę w zespole KPPG tworzą mapy przecho wywane do lat 1945–1953 w wydziałach hipotecznych sądów, a także specjalnie wy konane dla potrzeb Kuratora. Wartość poszczególnych grup map jest bardzo różna. Kurator zgromadził przede wszystkim kopie i odrysy map, które stanowią około 2/3 całego zbioru. Najwięcej map oryginalnych – z byłego zaboru rosyjskiego z okresu do 1914 roku. Mapy pruskie i austriackie są reprezentowane wyłącznie, nie licząc kilku dosłownie egzemplarzy, w postaci ksero- i światłokopii wykonanych w latach 1945–1953. Dość licznie repre zentowane są mapy oryginalne z okresu międzywojennego. Wtedy też powstała duża grupa kopii – tłumaczeń wykonanych głównie z map rosyjskich. Osobną grupę stano wią plany podziałów pól górniczych w związku z ustanowieniem nowej granicy pań stwowej w 1922 roku, zachowane w dużej części w postaci oryginałów lub drugich egzemplarzy. Zachowało się także kilkadziesiąt kopii wykonanych przez niemieckie władze górnicze z oryginałów rosyjskich i polskich w latach 1915–1918 i 1939–1944. Mapy wytworzone po roku 1945, nie licząc kopii map starszych w zdecydowanej większości są zachowane w formie ksero i światłokopii. Teksty na mapach są różnojęzyczne. Dominuje język niemiecki na mapach nie mieckich i austriackich oraz język polski i rosyjski. Kilka egzemplarzy map z Zagłębia Dąbrowskiego opisanych zostało w języku francuskim. Powszechnie stosowany jest alfabet łaciński na mapach polskich, niemieckich i austriackich oraz cyrylica (grażdan Materiały kartograficzne zgromadzone przez kuratora państwowych pól górniczych... 9 ka) na mapach rosyjskich. Treść i opisy części map pruskich zapisano kursywą neogo tycką. Oryginały map zostały wykonane przez kilkudziesięciu autorów. Byli to głównie mierniczowie górniczy oraz częściowo geometrzy przysięgli. W poszczególnych gru pach map najczęściej spotykanymi nazwiskami autorów są: na mapach pruskich z pierwszej połowy XIX wieku: W. Young i Güttler, z drugiej połowy XIX i począt ków XX wieku m.in.: Seeliger, Küntzel i Sowinsky, a z okresu międzywojennego i z lat 1939–1944: Jahr, Orban i Schaal; na mapach autriackich: L. Rogowski; na ma pach rosyjskich: Albrecht, Świętochowski, Michel i Kuczyński; na mapach polskich z lat 1918–1939: Z. Płóciennik, W. Kornacewicz, A. Borek i K. Zalejski, a z lat 1945 1953 głównie W. Tybulczyk. Mapy są wykonane w różnych skalach. Mapy XIX-wieczne: rosyjskie – głównie w skali 1:5000, pruskie – 1:4000 i 1:3200, a austriackie – w skali podstawowej 1:2880 i pomniejszeniu 1:14 400. Mapy z okresu międzywojennego: polskie – głównie w skali 1:5000, a niemieckie w skali 1:4000. Mapy powojenne w konstruowano w skalach 1:10000 i 1:20 000. Oczywiście część map ma skale mniejsze (głównie różnego rodza ju mapy przeglądowe) oraz skale większe 1:1000 i 1:2000. Prócz tego szkice pomocnicze są wykonane w skalach większych (1:1000 i 1:2000) oraz mniejszych (1:10 000 i 1:300 000). Najczęściej stosowane są na mapach miary systemu metrycz nego: metr i kilometr – na mapach z lat 1918-1953, a na mapach sprzed 1918 roku je dynie na mapach pruskich. W części map pruskich z XIX wieku jest w zastosowaniu pruski łatr górniczy (Lachter), na mapach austriackich – wiedeński sążeń (Wiener Klaf ter), a na mapach rosyjskich z tego samego okresu – sążnie. Powszechnie zastosowana jest podziałka transwersalna. Większość map wszystkich typów została wyposażana w różnego rodzaju tabele miernicze i pomocnicze szkice. Na mapach pruskich do typowych pomocy należą szki ce pomocnicze i wykazy współrzędnych. Mapy rosyjskie zostały wzbogacone głównie w wykazy właścicieli gruntów i wykazy współrzędnych, a najuboższe pod tym wzglę dem mapy wykonane w zaborze austriackim – przede wszystkim w wykazy właścicieli gruntów. Na oryginalnych mapach przed- i powojennych najczęściej występują wykazy współrzędnych i szkice pomocnicze. Materiał, na którym zostały wykonane mapy, jest bardzo różnorodny. Oryginały map są przede wszystkim naniesione na różnego rodzaju papierze: papierze czerpanym, brystolu, a nawet cienkiej tekturze. Część kopii jest wykonana na kalce technicznej i płótnie apreturowanym. Inne spotykane materiały to także papier fotograficzny i celu loidowe klisze fotograficzne. Nie licząc jednobarwnych fotokopii i klisz fotograficznych oraz części światło- i kserokopii, większość omawianego materiału kartograficznego została wykonana w manierze wielobarwnej, oczywiście przede wszystkim oryginały, ale także część ksero- i światłokopii została ręcznie pokolorowana. Mapy są na ogół zachowane w dobrym stanie fizycznym. Na zły stan części więk szych rozmiarami egzemplarzy wpłynęły miejsce i forma ich przechowywania (poskła 10 Materiały kartograficzne zgromadzone przez kuratora państwowych pól górniczych... dane w teczkach razem z materiałem aktowym). Przyjęcie przez opracowujących ze spół KPPG takiego sposobu przechowywania materiałów kartograficznych wynikło ze specyfiki samego zespołu, w którym mapy są ściśle powiązane z materiałem aktowym. Mapy we wszystkich omawianych grupach zawierają dwa stałe elementy: granice pól i punkty odkrycia kopaliny z ich współrzędnymi, co wynika z treści przepisów prawa górniczego stanowiących o konstrukcji planów pól górniczych. Większość map jest wyposażona w elementy kartograficzne pozwalające na identyfikację topograficzną pola, takie jak cieki wodne, sieć drogowa, granice administracyjne i górnicze oraz pla ny zabudowań. Poszczególne grupy map różnią się tu w szczegółach. Najbardziej roz budowany jest rysunek map pruskich, w których wiele uwagi poświęcono na zaznacze nie granic administracyjnych i planów zabudowań. Są to elementy, których właściwie zupełnie nie ma na mapach rosyjskich, a jeżeli chodzi o zabudowę, również na au striackich i polskich. W pełni rozbudowany rysunek topograficzny posiada część pru skich map przeglądowych pól górniczych. Ważną częścią rysunku pola górniczego na mapach rosyjskich i austriackich oraz polskich z lat 1918–1939, a dotyczących byłych ziem zaborów austriackiego i rosyjskiego, są plany własności gruntu z dokładnym opi sem katastralnym. Zupełny brak tego elementu na mapach pruskich i polskich z lat 1945–1953 wynika z pełnego rozgraniczenia własności górniczej i gruntowej w pru skim i polskim prawie górniczym. Na części map pruskich i austriackich są zaznaczone schematycznie niektóre obiekty górnicze, głównie szyby kopalń, kopalnie itp. Na mapach reprezentowane są pola górnicze 35 kopalin występujących na zie miach polskich. Najliczniej, bo aż na 1116 planach występuje ruda żelaza, a na 976 – węgiel kamienny. Mniejsze ilości map dotyczą galmanu – 100 map, węgla brunatnego – 90 map, glinki ogniotrwałej – 51 i innych bogactw mineralnych: kwarcytu, soli ka miennej, solanki, kredy itd. Omawiane mapy obejmują swym zasięgiem większość polskich zagłębi górni czych. Najbardziej reprezentatywne są mapy dotyczące górnośląskiego zagłębia wę glowego i miejsc zalegania rudy żelaza w powiatach będzińskim, zawierciańskim, ol kuskim i częstochowskim. Stosunkowo mało map dotyczy Dolnego Śląska, gdzie poza grupą map pól węgla kamiennego inne minerały na mapach występują rzadko. Obecne na mapach jest Zagłębie Staropolskie oraz obszary występowania m.in. solanek koło Inowrocławia i na Górnym Śląsku, soli kamiennej koło Wieliczki i Bochni, rudy żelaza na Podkarpaciu. W sumie skorowidz geograficzny obejmuje prawie 1800 miejscowo ści, co świadczy o bogactwie informacji zawartych w mapach z zespołu KPPG. 4. Katalog map – metoda opracowania Katalog map zespołu „Kurator Państwowych Pól Górniczych przy Ministrze Gór nictwa w Katowicach (1843) 1945–1953", w swoich pierwotnych założeniach z pierw szej połowy lat osiemdziesiątych XX wieku, kiedy został opracowany, miał służyć Materiały kartograficzne zgromadzone przez kuratora państwowych pól górniczych... 11 głównie jako pomoc informacyjna dla górniczych służb mierniczych i geologicznych. Miał być wkładem państwowej służby archiwalnej w rozwój „socjalistycznej gospo darki narodowej", która opierała się na przemyśle wydobywczym. Górnictwo, jak i cała gospodarka od tej pory zmieniły w Polsce swoje oblicze, ale mapy zgromadzone przez Kuratora Państwowych Pól Górniczych w Katowicach w latach 1945–1953 zachowały swoją wartość źródłową przede wszystkim dla historyków, głównie specjalistów z zakresu historii gospodarczej i historii górnictwa. Zapewne mogą być przydatne rów nież do badań z takich dziedzin jak geografia historyczna i historia geodezji, a ponadto różnych dyscyplin nauk geograficznych i przyrodniczych. Wydaje się, że w części obejmujące mapy z obszaru byłego zaboru rosyjskiego mogą być przydatne do poszu kiwań typu własnościowego. Nie można wykluczyć ich przydatności użytkowej w sprawach związanych z ustalaniem granic i powierzchni obszarów górniczych. Podstawą do opracowania katalogu były karty inwentarzowe sporządzone w AP Katowice zgodnie z wymogami „Instrukcji kartograficznej". Część danych zawartych na kartach w katalogu została zmieniona lub otrzymała inną formę ze względu na wy móg przystępności i zawartości katalogu. Dlatego też zapis w katalogu odbiega czę ściowo od wymienionej instrukcji. To odstępstwo od zasad archiwalnych miało także swoje uzasadnienie w wartości historycznej opracowywanego materiału kartograficz nego, w którym dominują światłokopie wykonane dla aktualnych potrzeb Kuratora. W katalogu hasłem jest nazwa pola górniczego w brzmieniu obowiązującym pod czas aktu upaństwowienia danego pola. W przypadku gdy mapa dotyczyła kilku pól, przyjmowano za hasło pierwszą wymienioną w tytule nazwę pola. Tytuły w katalogu zostały przetłumaczone na język polski, jeżeli w brzmieniu oryginalnym zostały zapi sane w innym języku. Przy tłumaczeniach przyjęto zasadę wiernego przekładu formuły nadania pola, chcąc zachować historyczną specyfikę map wytworzonych przez służby miernicze różnych państw. Zastosowane zmiany miały wyłącznie na celu dostosowanie treści tytułów do obowiązujących w języku polskim norm gramatycznych – szczegól nie miało to miejsce w tłumaczeniach z języka niemieckiego. Jeżeli tytuł był podawany w przekładzie, zaznaczano to określeniem języka oryginału, po zapisie treści tytułu. Pierwotne nazwy pól zapisywano w brzmieniu oryginalnym. Wszystkie zmienione nazwy pól podawano za nazwą pierwotną w nawiasach kwadratowych Dotyczyło to przede wszystkim nazw, które zostały ustanowione przez polskie służby miernicze w okresie międzywojennym i powojennym dla zastąpienia nazw niemieckich i rosyj skich. Określenia geograficzne podlegały tłumaczeniu na język polski, szczególnie jeżeli chodzi o toponomastykę Górnego i Dolnego Śląska. Chociaż starano się tego unikać, część nazw geograficznych została uaktualniona, szczególnie w przypadkach, gdy w tytule brak było określenia geograficznego – np. zastosowanie nazwy Ruda Ślą ska w informacji o mapie z okresu międzywojennego. Podziały administracyjne za chowano oryginalne, tak jak podano w tytule mapy. Jeżeli brak było bliższego określe nia przynależności administracyjnej, podawano w nawiasie kwadratowym jednostkę administracyjną wyższego szczebla, odpowiadającą podziałowi z danego okresu histo 12 Materiały kartograficzne zgromadzone przez kuratora państwowych pól górniczych... rycznego. W związku z powyższym, szczególnie jeżeli chodzi o miejscowości Górnego Śląska, wystąpiła różnorodność podziałów administracyjnych, wynikająca z kilkakrot nie przeprowadzania na tym terenie reform administracyjnych, począwszy od podziału powiatu bytomskiego w 1872 roku. Tytuły nadane w trakcie katalogowania zostały ujęte w nawiasy kwadratowe. W niektórych tytułach zastosowano skróty i opuszczenia ujmowane przy pomocy znaku: [...]. Mając pewność, że chodzi o oryginalną mapę, wyraźnie to zaznaczano, w połączeniu z datą powstania, postępując podobnie jak przy kopiach. Starano się określić datę powstania oryginału mapy. Daty powstania map ustalone przez autorów podawano w nawiasach kwadratowych. Przy opisie umieszcza no nazwisko mierniczego lub geometry, który wykonał mapę. Przy pierwszej wzmian ce podawano, o ile to było możliwe, pełne brzmienie imienia i nazwiska, w dalszych tylko same nazwisko. Gdy brak było informacji o wykonawcach, zaznaczano to w katalogu, ale tylko w przypadku map rękopiśmiennych i kopii. Zrezygnowano z podawania funkcji i zawodów poszczególnych autorów. Skale zapisano wyłącznie w formie liczbowej, nawet gdy na mapie występuje ona tylko w postaci skali liniowej. W tym ostatnim przypadku skalę liczbową notowano w nawiasie kwadratowym. W katalogu podano skale oryginałów, a więc nie zaznaczano skal klisz czy fotokopii – zmienionych w stosunku do oryginału, jeżeli nie miano pewności, co do wiarygodności takiej skali. Zrezygnowano z informacji o miarach zastosowanych na mapach. Opis techniczny ograniczono do podania rodzaju techniki wykonania mapy (ręko pis, fotokopia, światłokopia lub śwkp + rkp w przypadku technik łączonych), barwno ści mapy, rodzaju materiału, na jakim ją wykonano (papier, kalka, klisza), rezygnując jednak z bliższej charakterystyki (poza tą, wynikającą z gramatury: brystol, karton, tektura, papier), rozmiarów mapy w kolejności: szerokość i wysokość, z podaniem czy pomiaru dokonywano od krawędzi mapy czy też od linii ramki mapy, (o czym informu je litera r. przed cyframi). Wychodząc z założenia, że wszystkich pomiarów dokony wano w centymetrach, nie podawano tej miary. Przy kliszach fotograficznych i przy mapach sekcyjnych, różniących się wymiarami, w ogóle nie podawano ich rozmiarów. Nie zaznaczano także stanu technicznego map. Dalej podawano występujące na ma pach pomoce: wykazy współrzędnych, szkice pomocnicze, objaśnienia, wykazy po wierzchni pól, wykazy miar pól, rejestry pomiarowe. Zaznaczano wszystkie dublety i kopie, natomiast zrezygnowano z informacji o rodzajach kopii. Jeżeli kopie jednej i tej samej mapy były rozmieszczone w kilku jednostkach archiwalnych, określano to odpowiednimi sygnaturami. W przypadku map sekcyjnych zaznaczano ilość sekcji. Z treści mapy wymieniono jedynie obiekty górnicze, głównie szyby, budynki kopalnia ne i hałdy ze względu na to, że inne elementy, zwłaszcza topograficzne zaznaczano na tych mapach rzadko lub wcale. Nie podano miejsc odkrycia kopalin ponieważ występu ją na wszystkich mapach jako jeden z głównych elementów. Pozycje katalogowe zostały ułożone według rodzajów kopalin, a następnie alfabe tycznie według nazw pól górniczych. W katalogu mapy otrzymały numerację kolejną, a zaznaczone sygnatury archiwalne pozwalają odnaleźć kartę inwentarzową i samą Materiały kartograficzne zgromadzone przez kuratora państwowych pól górniczych... 13 mapę w jednostce archiwalnej. Numerus currens katalogu jest obowiązujący tylko w obrębie niniejszego katalogu, tj. w samym katalogu, skorowidzach i spisie treści. Układ rzeczowy został przyjęty za podziałem surowców mineralnych Polski, zasto sowanym w pracy Geologia i surowce mineralne Polski [6]. Wyodrębniono pięć głów nych ich grup: surowce energetyczne, rudy, surowce chemiczne, surowce typu mag mowego i wody mineralne. W obrębie tych grup uszeregowano poszczególne kopaliny, wykorzystując ich podział zastosowany w wyżej wymienionym opracowaniu. W po szczególnych podgrupach mapy zostały ułożone zgodnie z porządkiem alfabetycznym nazw pól górniczych. Mapy pojedynczych pól górniczych zostały poprzedzone mapami przeglądowymi (ułożonymi według kryteriów rzeczowych). Na końcu poszczególnych grup umieszczono mapy pól nie posiadających nazw własnych. Prócz map przedsta wiających pola nadane na jeden rodzaj kopaliny, część dotyczy pól nadanych na dwa i więcej minerałów. Dla tych map utworzono osobne podgrupy map np. miedź i arsen; kobalt, mangan i nikiel, itp. Układ pozycji katalogowych przedstawiono poniżej (w nawiasach podając numery pozycji katalogowych) I. Złoża surowców energetycznych 1. Węgiel kamienny (1–972) a) Mapy przeglądowe (1–36) b) Mapy pól górniczych (37–972) 2. Węgiel kamienny i węgiel brunatny (973) 3. Węgiel kamienny i grafit (974) 4. Węgiel kamienny i rudy galmanu (975–976) 5. Węgiel brunatny (977–1055) 6. Gaz ziemny (1056–1059) II. Złoża rud metali 1. Rudy żelaza (1060–2158) a) Mapy przeglądowe (1060–1086) b) Plany odwiertów (1087–1089) c) Mapy pól górniczych (1090–2158) 2. Rudy żelaza i galmanu (2159–2163) 3. Rudy żelaza, galmanu i ołowiu (2164–2165) 4. Rudy żelaza i węgiel brunatny (2166) 5. Rudy galmanu (2167–2256) 6. Rudy ołowiu (2257–2266) 7. Rudy galmanu i ołowiu (2267–2311) 8. Rudy galmanu, ołowiu i siarka (2312) 9. Rudy ołowiu i srebra (2313–2315) 10. Rudy miedzi (2316–2317) 11. Rudy miedzi i srebra (2318–2319) 12. Rudy miedzi, ołowiu i srebra (2320) 14 Materiały kartograficzne zgromadzone przez kuratora państwowych pól górniczych... 13. Rudy miedzi i złota (2321) 14. Rudy miedzi i arsenu (2322) 15. Rudy złota (2323–2324) 16. Rudy złota i arsenu (2325–2328) 17. Rudy złota i srebra (2329–2330) 18. Rudy złota, srebra, miedzi, galmanu, arsenu i siarka (2331) 19. Rudy niklu (2332) 20. Rudy manganu (2333) 21. Rudy kobaltu, manganu i niklu (2334) III. Złoża surowców chemicznych 1. Sól kamienna (2335–2361) 2. Sól kamienna i solanka (2362–2373) 3. Sól potasowa (2374) 4. Sól potasowa i magnezowa (2375–2377) 5. Siarka (2378–2380) 6. Siarka i witriol (2381) 7. Fosforyt (2382–2397) 8. Grafit (2398–2400) 9. Grafit i kaolin (2401) 10. Piryt (2402–2411) 11. Piryt i markazyt (2412–1413) IV. Złoża surowców typu magmowego 1. Anhydryt (2414) 2. Gips (2415–2432) 3. Kreda (2433–2443) 4. Łupki bitumiczne (2444–2446) 5. Magnezyt (2447–2449) 6. Dolomit, gips, glinka ogniotrwała, kaolin, magnezyt, piasek i skaleń (2450) 7. Chromit, glinka ogniotrwała, kaolin, kwarcyt, łupek bitumiczny, łupek kwarcytowy i magnezyt (2451) 8. Glinka ogniotrwała (2452–2503) 9. Kaolin (2504–2518) 10. Kwarcyt (2519–2552) V. Wody mineralne 1. Solanki (2553–2694) Mapy dotyczące tego samego pola, usystematyzowano chronologicznie; mapy o takich samych nazwach pola, a pochodzące z jednego historycznego obszaru prze strzennego, ułożono alfabetycznie według nazw miejscowości; mapy o takich samych Materiały kartograficzne zgromadzone przez kuratora państwowych pól górniczych... 15 nazwach pola, a pochodzące z różnych obszarów państwowych (co dotyczy głównie map sprzed 1914) roku usystematyzowano w następującej kolejności: mapy pruskie, austriackie i rosyjskie. Sporządzono dwa skorowidze: nazw geograficznych i nazw pól górniczych. W pierwszym z nich miejscowości o różnym nazewnictwie zapisano bez określeń po działu administracyjnego; miejscowości o takim samym brzmieniu, a pochodzące z różnych terenów określano wyższą jednostką podziału administracyjnego. W celu ujednolicenia w tym miejscu podziałów administracyjnych przyjęto za ów wyróżnik podział powiatowy, jako wystarczający do rozróżnienia lokalizacji. W przypadku, gdy dana miejscowość zmieniała powiatowe przynależności administracyjne, zaznaczano ostatni chronologicznie podział, jaki wystąpił na mapach. Skonstruowano jednolity skorowidz nazw pól górniczych, z zastosowaniem skró tów nazw minerałów przy każdej nazwie pola górniczego, aby można było łatwiej od naleźć określone pole górnicze danej kopaliny. Skorowidz nazw pól górniczych zawie ra wszystkie nazwy pól ujętych w tytułach map, tzn. zarówno nazwy hasłowe, kolejne nazwy wymienione po tych, które stały się hasłem, oraz nazwy historyczne. W tym ostatnim przypadku skorowidz odsyła do nazwy aktualnej w okresie upaństwowienia pola. Zrezygnowano ze skorowidza autorów, ograniczając się tylko do zasygnalizowa nia tego problemu we Wstępie do katalogu. Katalog wyposażono w dwa wykazy skró tów: wykaz skrótów nazw kopalin (zastosowanych w skorowidzu nazw pól górniczych) i wykaz wszystkich innych skrótów użytych we wstępie, katalogu i skorowidzach. Katalog zawiera w zasadzie wszystkie znajdujące się w zespole KPPG mapy. Nie ujęto w nim niewielkiej liczby map o małej wartości informacyjnej, głównie szkiców odręcznych, nieczytelnych odbitek itp. Literatura [1] Archiwum Państwowe w Katowicach, zespół nr 392: Kurator Państwowych Pól Górniczych przy Ministrze Górnictwa, Katowice, wstęp, sygn. AP Kat KPPG-1. [2] Dwudziestolecie górnictwa w Polsce Ludowej, [w:] Państwowa Rada Górnicza. Materiały z prac Rady, z. 42, Warszawa 1964, s. 55–56. [3] Dziennik Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej z 1930 r., nr 85, poz.654. [4] Dziennik Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej z 1938 r., nr 91, pz.627. [5] Dziennik Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej z 1953 r., nr 29, poz. 113. [6] Geologia i surowce mineralne Polski, pod red. R. Osiki, Warszawa 1970, s. 1, 42. [7] Gesetz Sammlung für die Koeniglichen Preussischen Staaten, nr (nr 6125), s. 1153–1230. [8] Reichs-Gesetz-Blatt für das Kaiserthum Oesterreich, nr 146, s. 554–601. [9] Revidierte Bergordnung für das souvereine Herzogthum Schlesien und für die Grafschaft Glatz,[w:] H. Brassert, Bergordnungen der Preussischen Lande, Koeln 1858, s.944. [10] Zbiór praw obowiązujących w guberniach Królestwa Polskiego, seria II, tom XV, 1892, s. 477–515. 16 Materiały kartograficzne zgromadzone przez kuratora państwowych pól górniczych.